зохиогчийн эрхээр хамгаалагдана.
Dear Guest,
Please be noticed that this subsection is under development.
1. Economic situation of Mongolia on the eve of 1921 revolution. 2-Economic activities that started in 1920s, 3-Economic reforms that started in 1986, 4-Economic shock therapy of early 1990s, 5-The current economic situation:
1. Economic situation in Mongolia on the eve of 1921 revolution which marked the end the 220-year Manchu-Chinese rule and the 2-year Chinese occupation. Mongoalia had predominantly a poor nomadic economy by the beginning of the XX century. Farming and industry were almost nonexistent; transportation and communications were primitive; banking, services and trade were almost exclusively in the hands of foreigners, overwelmingly of the Chinese. Most of the people were very poor and they were either illiterate nomadic herders or monks. Property in the form of livestock was owned primarily by aristocrats and monasteries; ownership of the remaining sectors of the economy was dominated by foreigners. Mongolia's new rulers thus were faced with a daunting task in building a modern, socialist economy.
2. Economic activity in Mongolia during socialism that started 1920s has been based on the breeding of livestock, copper mining, agriculture and light industry. Mongolia also has extensive mineral deposits: copper, coal, molybdenum, tin, tungsten, and gold account for a large part of industrial production. Mongolia commenced its planned economy with the Five-Year Plan for 1931-35, which set unrealistically high targets for production and called for the collectivization of agricultural production. This plan was abandoned in 1932 in the face of widespread resistance to collectivization and the failure to meet production goals. Annual planning was introduced in 1941 in an effort to deal with wartime shortages. Five-year plans were reintroduced in 1948 with the First Plan. The Second Five-Year Plan (1953-57) was followed by the Three-Year Plan (1958-60). Regular five-year plans were resumed with the Third Five-Year Plan (1961-65), and they have continued to be used since then.
Mongolia's five-year plans have been coordinated with those of the Soviet Union since 1961 and with Comecon multilateral five-year plans since 1976. Annual plan coordination with the Soviet Union, which is made official in signed protocols, began in 1971. Mongolian planners were trained by Soviet planners and cooperated with them in drafting long-term plans, such as the General Scheme for the Development and Location of the Mongolian People's Republic Productive Forces up to 1990, produced in the late 1970s; and the Longterm Program for the Development of Economic, Scientific, and Technical Cooperation Between the Mongolian People' Republic and the USSR for the Period up to 2000, signed in 1985.
National economic plans included general development goals as well as specific targets and quotas for agriculture, capital construction and investment, domestic and foreign trade, industry, labor resources and wages, retail sales and services, telecommunications, and transportation. The plans also focused on such social development goals and targets as improved living standards, population increase, cultural development, and scientific and technical development.
3. Economic reforms that started in 1986 was influenced by Gorbachev’s perestroika-reform policies in U.S.S.R. Mongolia's socialist government started its own economic reforms aimed to gradual transition to a market economy. Meusures were taken for: acceleration of development; application of science and technology to production; reform of management and planning; greater independence of enterprises; and a balance of individual, collective, and societal interests. More than 100 enterprises began experimenting with financial autonomy (before then, enterprises operating with a deficit had been subsidized by the state). Enterprises were accountable for their own losses, and they were responsible for fulfilling sales contracts and export orders. Beginning in late 1986, state farms and negdels/units of nomads/ were eligible for state payments for output exceeding the annual average growth rate for the previous five-year plan. Individual agricultural cooperative members and workers were allowed increasing numbers of privately held livestock. In 1987 the government began encouraging the formation of voluntary labor associations, auxiliary farms, and sideline production attached to enterprises, schools, and so forth to increase production of foodstuffs and consumer goods, to engage in primary processing of agricultural goods, and to provide services. The authorities permitted the formation of individual and family-based cooperatives; by 1988 there were 480 such cooperatives. The former U.S.S.R. also served as the primary market for Mongolian industry. In the 1980s, 's industrial sector became increasingly important. The draft law on state enterprises, presented to the People's Great Hural in December 1988, was to extend greater independence in economic matters to all state enterprises and to lead to an economy that combined planning and market mechanisms. Under provisions of the draft law, state enterprises were to be authorized to make their own annual and five-year plans and to negotiate with state and local authorities to pay taxes based on long-term quotas. State enterprises also were to sell output exceeding state orders and unused assets; to establish their own, or to cooperate with existing, scientific organizations to solve scientific and technical problems; to be financially responsible for losses, and to pay back bank loans; to set prices independently; to establish wage rates based on enterprise profitability; to purchase materials and goods from individuals, collectives, state distribution organizations, and wholesale trade enterprises; to establish direct ties with foreign economic organizations; to manage their own foreign currency; and to conduct foreign trade.
The draft law stipulated that enterprises were to be divided into two categories. National enterprises were to be the responsibility of ministries, state committees, and departments; local enterprises were to be supervised by executive committees of aymag and city administrations or members of local hurals. State and local bodies were not to interfere in the day-to-day decision making of enterprises, but they were responsible for ensuring that enterprises obeyed the law and that they did not suppress the interests of society. Enterprises were allowed to form three kinds of associations: production associations, scientific production associations, and enterprise associations to coordinate economic affairs. Finally, the draft law said that the state was the owner of state enterprises and that the labor collective was the lawful manager of a state enterprise. The labor collective was to elect a labor collective council, which was to ensure that the enterprise director (who acted on behalf of the collective and the state) met the interests of the collective in managing the enterprise. It was unclear how the relationship between the enterprise director and the labor collective would work out in practice.
By 1989, it accounted for an estimated 34% of material products, compared to 18% from agriculture. However, minerals, animals, and animal-derived products still constitute a large proportion of the country's exports. Principal imports included machinery, petroleum, cloth, and building materials. Prior to 1991, 80% of 's trade was with the former
Soviet Union , and 15% was with other Council for Mutual Economic Assistance(CMEA) countries. was heavily dependent upon the former
Soviet Union for fuel, medicine, and spare parts for its factories and power plants. In 1985, a reported 18.3 percent of produced national income was derived from agriculture, 32.4 percent from industry, 4.9 percent from construction, 11.2 percent from transportation and communications, 31.6 percent from domestic trade and services, and 1.6 percent from other sectors.In the late 1980s, the government began to improve links with non socialist Asia and the West, and a tourism sector developed. As of January 1, 1991, and the former
Soviet Union agreed to conduct bilateral trade in hard currency at world prices.
4. Economic shock therapy of early 1990s: Mongolia was forced to abandon it’s policy of gradual transition to market economy and take the economic shock therapy which started after large demonstrations of 1989 and 1990. The economic shock therapy in Mongolia proved to be disastrous. Ill-prepared , instant privatization ruined the country’s industry, construction and other vital fields of the economy. Many properties were seized by nomenklatura and new-born "democrats". No jobs were created and as its consequence poverty increased dramatically.
The Mongols and the foreigners were put at very unfair starting points in their businesses in Mongolia. The newly adopted Foreign Investment Law exluded the foreigners from paying customs and income taxes for first 5 years of operation while mongol businesses had to pay heavy taxes. Why this discrimination against the Mongols in Mongolia was imposed for ?!
In August and September 1999, the economy suffered from a temporary Russian ban on exports of oil and oil products. Mongolia joined the World Trade Organization(WTO) in 1997. The international donor community pledged over $300 million per year at the last Consultative Group Meeting, held in Ulaanbaatar in June 1999.
Between 1990 and 1993, Mongolia suffered triple-digit inflation, rising unemployment, shortages of basic goods, and food rationing. During that period, economic output contracted by one-third. As market reforms and private enterprise took hold, economic growth began again in 1994-95. Unfortunately, since this growth was fueled in part by over-allocation of bank credit, especially to the remaining state-owned enterprises, economic growth was accompanied by a severe weakening of the banking sector. GDP grew by about 6% in 1995, thanks largely to a boom in copper prices. Average real economic growth leveled off to about 3.5% in 1996-99 due to the Asian financial crisis, the collapse of the Russian ruble in mid-1998, and worsening commodity prices, especially copper and gold. In August and September 1999, the economy suffered from a temporary Russian ban on exports of oil and oil products. Mongolia joined the World Trade Organization(WTO) in 1997. The international donor community pledged over $300 million per year at the last Consultative Group Meeting, held in Ulaanbaatar in June 1999.
Mongolia's GDP growth fell from 3.2% in 1999 to 1.3% in 2000. The disappointing results can be attributed to the loss of 2.4 million livestock in bad weather and natural disasters in 2000. Prospects for development outside the traditional reliance on nomadic, livestock-based agriculture are constrained by Mongolia's landlocked location and lack of basic infrastructure. Mongolia's best hope for accelerated growth is to attract more foreign investment. Since 1990, more than 1,500 foreign companies from 61 countries have invested a total of $338.3 million in Mongolia. Many believe this number could be dramatically increased if the vague 1993 foreign investment law were rewritten to provide investors with more confidence that their investments would be.
5. The current economic situation: On the whole, the nation's economy is still raw material based, with raw materials of the agricultural and mining sectors.
Mongolia Economic Policy Conference 1
ECONOMIC BRIEF – OCTOBER 28, 2008
Mongolia’s external economic outlook is dramatically changing as it faces sharp reductions in the copper price, caused by the global downturn (Figure 1). This compels the government now to drastically cut spending to prudently manage the budget and avoid higher inflation. Mongolia was particularly hard hit by food and fuel crisis over the past year. But high inflation was also in part the result of domestic fiscal and monetary policies.
Figure 1: Copper prices are falling
Source: London Metal Exchange
The global financial crisis has heightened the vulnerability of many developing countries to exports slowdown, investment flight, credit default, banking system failures, budgetary imbalances, balance of payments shortfalls, and has put the poor at greater risk. These vulnerabilities apply to Mongolia, too. Although Mongolia appears to have limited direct exposure to foreign financial markets, the global financial turmoil and weaker global economy will affect Mongolia through a sharp fall in copper prices, decline in foreign investments, withdrawal of foreign lines of credit, and potential for further delays in planned mining developments.
The budget is extremely dependent on mining revenues. Government is taking the right step in proposing a balanced budget for 20091. But further adjustments will be needed given the continuing fall in copper prices. A prudent fiscal stance will also be needed to manage inflation, which accelerated in the past year to over 30 percent. The sources of this inflation have shifted gradually from imported to domestic. Wages and salaries have more than doubled in two years. The Central Bank has tightened monetary policy somewhat, but interest rates are well below inflation. As oil and food prices are now coming down, the focus needs to shift towards containing domestic consumption (public and private). To do this, the most effective policy instrument in the current policy setting is fiscal tightening, first, and monetary tightening, second. A more flexible exchange rate could help soften the adjustment.
1 In 2008, mining revenues constituted 43 percent of the budget.
$ billions 0 200 400 600 800 1000 1990 1993 1996 1999 2002 2005 2008P 02468 Net private debt and equity flows 1990-2007, projected 2008-09 Percent Percent of GDP (right axis) Private global capital flows expected to decline further Source: World Bank. Figure 2
The current situation highlights the need to manage mining revenues better than in recent years. Mongolia saved little during the boom years, but instead dramatically increased expenditures on wages and salaries, and poorly-targeted social transfers. Adopting a multi-year fiscal framework—which enforces saving during the boom years, sets limits to expenditure growth and debt, and ensures transparency to the public—can help. Since much of the recent windfall revenues have been spent (with Parliament in the driver’s seat), the country enters the down-turn with little savings and high inflation, forcing it to cut expenditures with every drop in the copper price. To avoid such situations in the future, the government has the opportunity to adopt a transparent, multi-year budget framework for expenditures and investment. This includes adopting a new Fiscal Responsibility Law. It would ensure that the government saves during the "boom" years, so that it can continue to spend during the "bust" years. It would also set limits to expenditure growth and public debt. Within the limits set by this framework, Parliament can then exercise its constitutional rights to amend the budget.
Mongolia’s world class mining assets continue to attract investors’ attention. However, companies are finding it more difficult to finance their investment projects: private capital flows are coming down sharply worldwide (Figure 2). To conclude new mining agreements, Mongolia will need to be supported by a clear, transparent and internationally competitive mining law and policy. The uncertainties Page 2 2
around global economic prospects will likely cause the companies to take a harder stance in negotiations particularly with respect to financing and in projecting future copper prices and operating costs. Amendments to the Mining Law will soon be before the new Parliament, with issues like the Windfall Profits tax and mandatory majority government shareholding looming. These issues have hindered coming to closure in the past, and will continue to be impediments to completing agreements. Removing the uncertainty around these issues now is important to instill confidence and conclude agreements which will pay off in the future.
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 2005 01 05 09 2006 01 05 09 2007 01 05 09 2008 01 05 0% 1% 2% 3% 4% 5% 6% 7% 8% Credit growth (yoy) - left axis Non-performing loans/total loans - right axis
New pressures are building on the banking system, which has rapidly expanded credit in recent years (Figure 3). It enters the current downturn with no direct exposure to "foreign toxic assets", and no excessive exposure to domestic mortgages and foreign credit, and a low level of non-performing loans. However, the loan to deposit ratio is high and interest rates are negative in real terms. Significant risks exist going forward, and intensive supervision is needed.
Figure 3 Source: Bank of Mongolia
Figure 4: Inflation shifts drivers from food to non-food
0.2 2.2 3.0 2.9 3.2 5.0 8.6 0.7 1.4 5.2 6.6 9.1 15.7 2.4 2.0 5.8 4.3 6.5 8.3 5.6 13.6 14.5 - 5 10 15 20 25 30 35 2007 I II III IV VVI VII VIII IX XXI XII 2008 I II III IV VVI VII VIII Meat Food and non-alcoholic beverages except meat Non-food
Note: Percentage points of inflation; Source: National statistical office
To protect the poor from the downturn, the fight against inflation is key. Inflation hurts the poor the most, and, if not contained, will quickly erode the value of the social assistance provided during the boom years. The source of that inflation has increasingly been domestic (Figure 4). Under these circumstances, protecting the poor and supporting a prudent fiscal stance go hand in hand. This could be combined with well-targeted social grants. The Government and the World Bank are currently re-prioritizing activities and budgets under existing World Bank technical assistance projects to design and implement an improved fiscal management framework. This work is undertaken jointly with the IMF’s Fiscal Affairs Department. A new Mining Technical Assistance project will support design of the legal and policy framework, and also support the fiscal reform agenda. And a Mining Seminar in mid-November will involve several international experts, and the World Bank’s Chief Financial Officer and Managing Director. The World Bank will also undertake a financial sector review, starting mid November. This will be an update of the analytical work already undertaken under the recently completed Financial Sector Assessment. Finally, to help improve food security and address the underlying causes of inflation, the World Bank is seeking financing from the Global Food Price Crisis Facility to support small-scale production of vegetables and other crops, to support government efforts to improve policy coordination to fight inflation and improve social assistance targeting.
November 2008. "Top Medee".
O. Chuluunbat, the Member of the Great State Hural/Parlament/:
Арилжааны банкууд өндөр хүүгээр хадгаламж авах нь буруу-
Дэлхий дахинд эдийн засгийн хямрал үүсч, улс орон бүхэн энэ асуудал болов. Манай улсын хувьд дэлхийн том гүрнүүдийн адил ихээхэн хямралд өртөж амжаагүй ч хүн бурийн сэтгэлд түгшүүрийн дохио өгөөд буй. Тиймээс цаг үеийн энэхүү асуудлаар УИХ-ын гишүүн О.Чулуунбаттай уулзаж ярилцсан юм.
Монголын банк санхүүгийн салбарт түүнээс “гавал” толгойтой эрхэм байдаггүй болохоор энэ хүнд, хэцүү цагт түүнийг л чиглэж очсон билээ.
-Хэдэн жилийн өмнө Хадгаламж зээлийн хоршоод дампуураад нийгмийг нэлээд цочролд оруулж байсан. Дампуурахынхаа өмнө хадгаламжийнхаа хүүгээр уралдаж, үйлчлүүлэгчдийг ихээхэн хошууруулж байлаа. Гэтэл сүүлийн үед банкуудад яг иймэрхүү байдал ажиглагдах болов. Тэд зүгээр байдаг байгаа?
-Иргэдийн их хэмжээний хадгаламж банкуудад бий. Тэгэхээр энэ банкууд ер нь найдвартай юу, үгүй юү. Банкууд сайн ажиллаж байнауу, үгүй юү. Банкуудад хүндрэл гарах уу, үгүй юү гэдгийг төрийн зүгээс байнга харж, хяналт тавих ёстой. Яг ийм жишгээр бүх дэлхий даяараа ажиллаж байгаа л даа. За тэгээд ард түмэнд байдлыг урьдчилан хэлж, сануулж, зөвлөж байх шаардлагатай. Өөрөөр хэлбэл манай төрийн зохицуулах байгууллагууд санхүүгийн аливаа асуудлыг ил тод, нээлттэй байлгах ёстой гэж боддог. Яагаад гэвэл төр засаг болоод санхүүгийн байгууллагууд ард түмний эрх ашгийн төлөө л ажилладаг юм шүү дээ.
Та бүхэн санаж байгаа бол Хадгаламж зээлийн хоршооны үед “Хэт өндөр хүүтэй хадгаламж авч байгаа бол сэжигтэй шүү. Ийм их ашигтай бизнес өнөөдөр монголд лав байхгүй” гэдгийг би олонтаа сануулж байсан. Түүнтэй адил арилжааны банкууд ингэж их өндөр хүүгээр хадгаламж аваад байх нь буруу. Ингэж өндөр хүүгээр хадгаламж авч байгаа бол дараа нь ялгаагүй өндөр хүүгээр зээл өгөх болно. Өндөр хүүгээр зээл өгнө гэдэг нь Монголын бүх юмыг үнэтэй болгоно гэсэн үг. Нөгөө инфляцийн чинь эх үүсвэр тодорхой хэмжээгээр санхүүжилтийн зардлаасаа болоод өндөр өртөгтэй болоод байна шүү дээ. Жижигхэн жишээгээр аваад үзэхэд нэг жинсэн өмдийг 10 мянган төгрөгөөр урдаас авч ирдэг байсан бол одоо хоёр хувийн хүүтэйгээр авч ирэх болно. Зээлийнх нь хугацаа хоёр, гурван сараар удааширвал бүр ч нэмэгдээд явчихна. Энэ жишгээр бүх бараа, арилжаа наймаа, хөрөнгө оруулалтын санхүүжилтын зардлыг нэмснээс болоод инфляци өсөөд байхталтай. Тиймээс би 2000 оноос авахуулаад арилжааны банкуудын удирдлагуудад “Та нар аль болох хөрөнгийн эх үүсвэр цуглуулах зардлаа багасгах тал дээр ажиллаач ээ. Битгий уралдаж хүүгээ нэмээд бай. Тэртэй тэргүй та нар хүүгээ багасгалаа гээд энэ мөнгө чинь ийшээ, тийшээ гараад явчихгүй. Монгол хүн монголдоо л мөнгөө хадгалуулж, монголдоо л мөнгө нь эргэлдэнэ” гэж хэлдэг байсан.
Банкууд зээл өгч чадахгүй, өгсөн ч өндөр хүүтэй бол тэнд ямар нэгэн асуудал байна гэсэн үг
-Уг нь банкууд зээл гаргаж байж дундаас нь ашиг олдог. Гэтэл сүүлийн үед банкууд зээл гаргахгүй, зүгээр л хадгаламж татах боллоо. Ингэхээр яаж ашигтай ажиллах гээд байгаа юм бол оо?
-Би саяхан арилжааны банкуудын үйл ажиллагааны талаар мэдэгдэл хийсэн. Уг нь би мэдэгдэл хийх ёстой албаны хүн нь биш ч энэ салбарт олон жил ажилласан хүнийхээ хувьд өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлсэн. Ер нь бол банк санхүүгийн зах зээл дээр ямар нэгэн түгшүүр байх ёсгүй. Ялангуяа иргэдийн хадгаламжтай холбоотой түгшүүрийг зарлаж болохгүй, Хэрвээ арилжааны банкууд зээл өгч чадахгүй, өгсөн ч өндөр хүүтэй байвал тэнд ямар нэгэн юм болж байна гэсэн үг. Тиймээс үүнийг ард түмэнд үнэн зөвөөр нь тайлбарлаж өгөх ёстой. Одоогийн байдлаар энд юу болоод байгаа юм бэ гэвэл арилжааны банкуудын эх үүсвэр нь хуучин байнга нэмэгдэж, өсч байсан бол тэр нь зогсонги байдалд орсон. өөрөөр хэлбэл арилжааны банкууд руу мөнгө орж ирэх нь багассан. Эсвэл арилжааны банканд байгаа хадгаламжаа иргэд эргүүлэн аваад байна. Аваад гэрийнхээ шкаф юм уу матрасан доороо хийж, нэг бол ажлынхаа сейфинд хадгалах болсон. Жишээ нь гадаадын компаниуд Монголын банкнаас мөнгөө татаад Хонг Конг, Сингапур эсвэл өөрийнхөө орон нутгийн банкууд руу шилжүүлэх болсноос мөнгөний эх үүсвэр дутагдсан. Ийм л хүндрэл Монголын арилжааны банкууд дээр гарснаас биш арилжааны банкууд дампуурах нь гэж ойлгож болохгүй.
-Зээл гаргах чадваргүй болно гэдэг банк дампуурах тийшээ хандсаны илрэл биш гэж үү?
-Арилжааны банкууд дампуурахаар эрсдэлтэй муу зээл нь ихсэж, эрсэдсэн хэмжээгээр дүрмийн сангаас нь хасалт хийгддэг. Дүрмийн сан гэдэг нь банк байгуулсан хүмүүсийн өөрсдийнх нь халаасны мөнгө шүү дээ. Тэр мөнгө нь байхгүй болохоор банк дампуурдаг. Банк дампуурчихвал иргэд айх шаардлагагүй. Учир нь банкыг үүсгэж, хувь нийлүүлсэн хүмүүс хамгийн түрүүнд хохирлоо хүлээгээд эрсдлийг нь аваад гардаг. Харин энэ үед Төв банк болон төр засгийн зүгээс гадаад, дотоодод өгсөн бүх зээлийг нь хурааж авах ёстой. Зээлийг нь цуглуулаад эргүүлээд иргэдийн хадгаламжийг тараагаад өгчихдөг хууль дэлхийн бүх улс оронд үйлчилдэг. 1997, 1998 оны үеийн манай арилжааны банкууд дампуурахад үлдсэн хадгаламжуудыг нь 2003-2005 онд Монголбанк сайтар ажилласныхаа хүчинд бараг бүгдийг нь буцаан олгосон. Тийм учраас иргэд үүнд санаа зовох шаардлагагүй.
Дэлхий даяар мөнгөний проблем үүсч байхад монголд ч ялгаагүй үүснэ
-Банкуудын хувьд бид “дампуурахгүй” гээд л байгаа. Дампуурсан тохиолдолд төр эрсдлийг нь даана гэдэг тайлбарыг тавьдаг болсон?
-Ёр нь бол бусад улс оронд хадгаламжийг тодорхой хэмжээгээр төрөөс даатгасан практик бий. АНУ-д ч бий, бусад оронд ч байдаг. Манай улсын тухайд намайг Монголбанканд байх үед л энэ хуулийн төслийг бичээд УИХ-д өргөн барихаар ярьж байсан. Гэхдээ одоо л УИХ-аар хэлэлцэгдэж байна. Харамсалтай нь жаахан унжирч, сунжрах болсон. Үүнийг бид хурдан батлах ёстой. Тэгсэн тохиолдолд иргэд тодорхой хэмжээгээр тайвширч, төрдөө итгээд, арилжааны банкуудад мөнгөө хадгална шүү дээ.
-Нийгэмд үүсээд байгаа түгшүүр иргэдийг банкнаас мөнгөө буцаан авахад хүргэж, харин банк үүнээс болж мөнгөгүйдээд байгаа юм аа даа?
-Тэгэлгүй яахав. Дэлхийн зах зээл дээрх хямрал Монголд ч үүсч магадгүй энэ тэр гээд байсан шүү дээ. Тэр үед л манай төр засаг, ялангуяа зохицуулах байгууллагууд нь маш тодорхой мэдэгдэл хийж, иргэдийг тайвшруулах хэрэгтэй байсан. “Хүндрэл гарч болно. Бид энэ хүндрэлийг засч, залруулах бүрэн чадвартай” гэдгээ мэдэгдээгүйн улмаас ийм байдалд хүрчихлээ.
-Тэгвэл эцсийн бүлэгтээ банкууд дампуурахгүй гэж ойлгож болох уу?
-Банкууд дампуурах биш л дээ. Банкуудын мөнгө багасаж, төлбөр тодорхой хэмжээгээр удааширч, хойшилсон нь ямар ч хүнд мэдэгдэхүйц харагдсан болов уу.
Улаанбаатар хотын барилга бараг зунжин, намаржингаа зогссон. Ерөөсөө нэг ч барилга дуусаагүй. Хамгийн наад зах нь Сүхбаатарын талбайг тойрсон хэдэн барилгууд хэр удаж байгааг хэн хүнгүй мэднэ. Энэ бүгдийг хараад хүн бүхэн унрыг нь ойлгоно шүү дээ. Гадныхан ч гэсэн Монголд мөнгөний хомсдол бий болжээ гэдгийг харж байгаа. Дэлхий даяараа мөнгөний проблем үүсч байхад Монголд ч гэсэн энэ асуудал үүсч л таарна. Харин үүнийг харсан ч хараагүй юм шиг явдаг зарим хүмүүсийн хувьд монголчуудаа хуурч байгаагаас ялгаагүй хэрэг юм.
Эдийн засгийн хямрал манайд нөлөөлөхгүй гэж байгаа нөхдүүд төөрөлдүүлэх гэж байна
-Ер нь дэлхийн эдийн засгийн хямрал Монголд шууд утгаараа нөлөөлөхгүй гэж мэргэжлийн хүмүүс нь хэлээд байх юм. Уг нь бодит амьдрал дээр нөлөөлөөд л байх шиг санагддаг. Харин та юу хэлэх вэ?
-Нөлөөлж байгаа гэдэг нь маш сайн харагдаж байна шүү дээ. Хэнд ч ойлгомжтой энэ зүйлийг би дэлгэрэнгүй яриад хэрэггүй байлгүй дээ.
-Яахав, таны яриа сонирхолтой л байна шүү дээ?
-Адгийн наад зах нь УИХ дээр арилжааны банкуудад мөнгө байршуулах талаар яригдаж эхэлсэн. Мөнгө дутагдаад байгаа учраас хөгжил удаашрах нь гэдэг асуудал ч хөндөгдөх болсон. Олон байшин барилга баригдахгүй зогсоно гэдэг нь хөгжил удааширна гэсэн үг биз дээ. Гэхдээ байшин барилга баригдахгүй зогсонги байдалд орсноор хэдэн улсууд барилгагүй л үлдэнэ биз гэж бодож болохгүй. Үүн дээр ажиллаж байгаа маш олон хүн цалин, орлогогүй болж, энэ олон барилгын арматурын төмөр, туйпуу, цементийг үйлдвэрлэдэг манай үйлдвэрүүдийн бизнес зогсонги байдалд орсон. Эдгээр хүмүүс ажилгүй болсноор дэлгүүрүүдийн бараа таваар, хүнсийг худалдаж авах нь багасч, автобусанд улам бүр чихэлдэх болно. Эдийн засгийн хямрал бүх нийгэм даяараа ингэж л тархдаг. Саяхан би хэдэн үйлдвэрийн дарга нартай уулзахад бүгдийнх нь бизнес багассан гэж байсан. Энэ бүхэн хүндрэлийн шинж тэмдэг мөн биз дээ. Чухамдаа дэлхийн эдийн засгийн хямрал Монголд шууд нөлөөлөхгүй гэдгийг ямар учир шалтгаанаар хэлээд байгааг мэдэхгүй юм. Зэсийн үнэ 8000 байсан атлаа 3500 болчихоод байхад дэлхийн эдийн засгийн хямрал манайд нөлөөлөхгүй гэж байгаа улсууд эсвэл ард түмнийг төөрөгдүүлэхийг санаархаж байна. Миний хувьд бүх болж байгаа зүйлийг ард түмэндээ илэнгүй далангүй мэдээлэх нь төрийн хүний үүрэг гэж боддог шүү.
Мөнгө хүүлдэг чбай банкны мөнгө эргээд ирдэг бол төсвийн мөнгө тэр чигтээ гардаг
-Төсвийн 300 гаруй сая төгрөгийг арилжааны банкуудад суулгаж өгөх талаар та түрүүн ярьсан. Яагаад төсвийн мөнгийг арилжааны банкуудад хэрэглүүлэх гээд байгаа юм бэ?
-Төсвийн мөнгө, арилжааны банкуудын мөнгө хоёр зарчмын ялгаатай. Үүнийг уншигчид, иргэд мэдээд авчихвал их чухал л даа. Арилжааны банкны мөнгө голцуу гараад хүүтэйгээ эргэж ирдэг. Тэгэхдээ ямар нэг бүтээн байгуулалт хийж байгаад эргэж ирдэг. Харин төсвийн мөнгөний ихэнхи нь зүгээр тараагддаг. Энэ хоёрын хооронд ялгаа их бий. Тиймээс төсвийн мөнгийг хүүхдийн мөнгө, гэр бүлийн мөнгө, ямааны мөнгө, гурилын мөнгө, бензиний мөнгө гээд эргэж ирэхгүйгээр тараасан иь дээр үү, эсвэл банкинд байршуулчихаад тэр нь бизнес болж буцаад хүүтэйгээр төлөгдөөд байсан нь дээр үү гэдгийг бодох хэрэгтэй. Хамгийн гол нь төсвийн мөнгө гарчихаад эргэж ирдэггүй.
-Төсвийн мөнгийг хумих бодлого барина гэж байгаа. Тэгэхээр аяндаа гараад эргэж ирдэггүй төсвийн мөнгө хэмнэлттэй болох нь?
-Ер нь бол ажиллаж, хөдөлмөрлөж, сэтгэж чадаж байгаа хүн л амьдарна. Төсвөөс мөнгө горьдож амьдрах цаг биш шүү гэдгийг нийтээрээ ойлгох хэрэгтэй. Гэтэл хүүхдийн мөнгө, гэр бүлийн мөнгө, тэтгэврийн мөнгө, ямааны мөнгө гээд хөдлөхгүйгээр мөнгө аваад байвал бид мөхөх тал руугаа явна.
-Дээрх 400 сая төгрөгийг хэзээнээс банкуудад байршуулж эхлэх вэ. Тэгэхдээ төр ямар нэг эрсдэл хүлээх вий гэдгийг тооцоолсон л байх?
-Монголбанк арилжааны банкуудад мөнгө өгөөд эхэлчихсэн. Дахиад ч зөндөө мөнгө тавьж болно гэж би бодож байгаа. Эрсдэлгүй юм гэж хэзээ ч байхгүй. Аливаад эрсдэл хийх зоригтой байх хэрэгтэй. Төр эрсдлээс айгаад байвал юу ч хийж чадахгүй шүү дээ. Ард түмний төлөө эрсдэл хийхэд айгаад байх юу байна аа. Ард түмний төлөө, бүтээн байгуулалтын төлөө, хөгжлийн төлөө эрсдэл хийх улс төрийн зоригтой байх хэрэгтэй.
-Сангийн яамны 76 тэрбум төгрөг арилжааны банкуудад байршсан байгаа. Эдгээр мөнгийг төр эргүүлэн татвал банкуудад яаж нөлөөлөх бол?
-76 тэрбум төгрөг бол арилжааны банкуудын хувьд жоохон мөнгө. Үүнийг эргүүлэн татсанаар дампуураад байхгүй. Гэхдээ дэлхийн бүх орны Засгийн газар өөрсдийнхөө илүүдэл мөнгийг маш сайн эргүүлж чаддаг. Бас Засгийн газрын бодлогыг дэмжиж явдаг банкууддаа мөнгөө байршуулсан байдаг. Энэ бол зөв практик. Манайх үүнийг хэрэгжүүлэх нь зүйтэй.
Хурдан хөдлөхгүй бол турж үхэх нь
-Ингэхэд зэсийн үнэ 3500 болтлоо уначихсан энэ үед төр засгийн түшээд гадныхантай хийх гэрээ хэлцлээ түргэлүүлье гээд байгаа нь зарим талаараа хардалтыг төрүүлдэг. Энэ ямар учиртай юм бэ?
-Хамгийн сайхан байх үед яагаад нэг ч хөрөнгө оруулалт оруулж чадаагүй вэ гэдэг асуудал дээр ард түмэн хардах хэрэгтэй. Монголд хамгийн ашигтай байх үед нь хэд хэдэн сайхан үйлдвэр бариад авчихаж чадахгүй, ийм л тогтолцоотой улс болчихож. Миний хувьд олон жилийн туршлагатай улс төрч биш. Анх удаа УИХ-ын гишүүн болж орж ирснийг та бүхэн мэднэ. Гэхдээ ийм жижигхэн улс атлаа удаан, болхи, шийдвэр гаргахдаа маргаантай, төвөгтэй улс төрийн тогтолцоог бид сонгосон нь харамсалтай. Дэлхийн эдийн засгийн хямрал болоод байгаа трактор шиг аймшигтай хорин том гүрэн хоорондоо яриад энэ асуудлыг яах вэ гээд шийдвэрээ гаргаж байхад манайх хүүхдийн тоглоом шиг эдийн засагтай мөртлөө өнөөдрийг хүртэл шийдвэрээ гаргаж чадахгүй байна гэдэг нь хөшүүн, хойрго улс төрийн тогтолцоотой болсны шинж. Тиймээс бид энэ бүхнийг өөрчлөхөөс нааш хурдан хөгжиж чадахгүй юм шиг байна. Маш хурдан шийдвэр гаргах юман дээр хэдэн жил болдог атлаа маш нухацтай ярих юмыг заримдаа долоохон хоногт баталчихдаг. Тэгэхээр энэ бүгдийг зохицуулаад аль болох гадны хөрөнгө оруулалтыг татах хэрэгтэй. Харин золоор нөгөө мундаг хөдөлгөөнүүд чинь сүүлийн үед бүгдээрээ чимээгүй болчихлоо. Тэд улсын хөгжилд аймаар их саад хийсэн болохоор чимээгүй байх нь аргагүй. Зэсийн үнэ 8000 доллартай байх үед зөндөө олон хөрөнгө оруулалт хийчихсэн бол өнөөдөр маш их ашигтай ажиллах боломж бидэнд байсан.
-Тэр үед нь дорвитойхон хөдлөөгүй байж одоо хөдлөөд эхлэх нь харамсалтай?
-Хөдлөхөөс өөр арга алга. Тэгэхгүй бол бид турж үхэх гээд байна. Уг нь тухайн үед их аятайхан вариант гаргаад ирж болох байсан. Одоо ч гэсэн бүр ядуурахаасаа өмнө бушуухан шийдвэр гаргаж л баймаар байна.
Хятадад эрэлт хэрэгцээ байвал манай бүх бараа борлогдоно
-Аливаа бүтээгдэхүүний үнэ нэмэгдэж, хасагдах нь зах зээлийн жам. Магадгүй өнөөдөр яаран гэрээ хийчихвэл нэг, хоёр жилийн дараа зэс, алтны үнэ нэмэгдвэл яана?
-Би тэр тал дээр сэтгэгдэл нэлээн өөдрөг яваа. Яагаад гэвэл Хятадын эдийн засаг маш хүчтэй хөгжиж байгаа. Манайх голцуу Америк, Европын том том зах зээл гэхээсээ илүү Хятадын эдийн засагтай илүү холбоотой ажилладаг. Хятадад л эрэлт хэрэгцээ байвал манай бүх бараа борлогдоно. Жишээ нь Хятадын Засгийн газар саяхан эдийн засгаа идэвхжүүлэх зорилгоор 590 сая долларын төлөвлөгөө баталсан. Үүгээр маш их хэмжээний бараа таваар, металл, түүхий эдийг Монголоос болон гадаадаас авах санхүүгийн эх үүсвэр Хятадад бий болж байна гэсэн үг. Үүнийг монголчууд ашиглах ёстой. Хэрвээ бид Хятадын зах зээл рүү бараагаа сайтар борлуулаад байвал манай эдийн засаг сайн хөгжөөд байх бололцоотой. Ер нь бол монголд үйлдвэр байна гэдэг нь монголчуудад л ашигтай. Энэ олон ажилгүй улсууд ажилтай болно. Мөн тэдгээр үйлдвэрүүд Монголын бүх зүйлийг хэрэглэж эхэлнэ. Цахилгаан, ус, зам, автобус гээд бүгдийг хэрэглэхээс гадна татвар төлдөг болно. Энэ бүхэн манай улсад л орж байгаа орлого.Гэхдээ тухайн үйлдвэрийн эзэн баяжчихна гэдэг манай монголчуудын эвгүй зан байдаг. Бид үүнээсээ болж алдаад байгаа юм. Хажуу талын хүн чинь сайн амьдарч байж чиний амьдрал дээшилнэ шүү гэдэг ойлголт бидэнд ерөөсөө суудаггүй. Тухайлбал би гуталчин байлаа гэж бодоход бүх хүмүүс ядуу байх нь надад орлого, мөнгө авч ирэхгүй. Тэгэхээр манай найзууд баяжаад бүгдээрээ олон гуталтай болох тусам миний орлого нэмэгдэнэ шүү дээ. Түүнтэй л адил гэж ойлгох хэрэгтэй.
С.Бэлэгмаа
|
